Cinéclub RITCS: This is Not a Film (2011) - Jafar Panahi en Mojtaba Mirtahmasb
NL: Een keuze van de Cinéclub van RITCS-studenten. Gelauwerd Iraans regisseur Jafar Panahi komt al vanaf het begin van zijn regiecarrière in de problemen met de Iraanse overheid door zijn eerlijke en boude behandeling van sociale problematiek in zijn land. In 2011 zat hij vast in Teheran onder huisarrest. Losgerukt van zijn grote passie, cinema, besloot Panahi dan maar zelf een film te maken, binnenshuis en gefilmd op zijn telefoon. Hij reflecteert op kunst, entertainment en vrijheid in dit unieke documentaire werk, dat via een taart het land uitgesmokkeld werd en op filmfestival van Cannes vertoond kon worden.
Wat kan er écht niet meer? Een banale vraag voor filmstudenten op een school als het RITCS, die met enige regelmaat controversiële films behandelen als lesmateriaal. Maar temidden van een paradigmashift in Vlaanderen, waar studenten van de jongere generatie zich sensitiever en politiek bewuster uiten dan hun ouders en grootouders, tekent zich af en toe ook een strijd af: niet elke controversiële filmkeuze kan rekenen op brede steun, en bij het vertonen van sommige films kan een programmeur rekenen op flinke kritiek van studenten. Zijn de studenten té sensitief, te bang voor provocatie? Is de kritiek dat zij “te woke” zijn terecht, of is dat woord slechts een dooddoener die te vaak wordt ingezet in Vlaanderen om alle kritiek af te doen als hysterie?
Om op deze vragen in te gaan, besloot de Cinéclub van het RITCS om twee films te kiezen in het thema “Forbidden Fruit”, oftewel verboden films. De eerste keuze werd THIS IS NOT A FILM (2011) van Jafar Panahi, een “verboden film” in de traditionele zin van de term: Panahi moest de film stiekem maken terwijl hij onder huisarrest zat in de Iraanse hoofdstad Teheran, omdat hij met zijn eerdere films de onmin van het Iraanse regime aangewakkerd had.
De Iraanse cinema heeft bij uitstek een stijl ontwikkeld die sociaal realisme, fictie en documentaire weet te verbinden. In de jaren negentig en de beginjaren van de 21°eeuw was Jafar Pahani een van de vele Iraanse filmmakers die internationaal respect verwierf met vernuftige, experimentele films die de Iraanse bevolking centraal stelde en door middel van metafoor en verteltechniek boeiende, verfijnde films tot stand bracht. Mohsen Makhmalbaf (A MOMENT OF INNOCENCE) en Abbas Kiarostami (TASTE OF CHERRY, CLOSE-UP) stonden zij aan zij met Panahi, die o.a. THE WHITE BALLOON en THE CIRCLE maakte.
De Iraanse film van deze drie heren kenmerkte zich door het mixen van documentaire en fictie, door bijvoorbeeld het naspelen van gebeurtenissen met de mensen die ze meegemaakt hadden. De films waren filosofisch onderhoudend en filmisch inventief, maar schuwden nooit het tonen van de sociale realiteit, de conservatieve verhoudingen op het platteland die mensen in de problemen brengen, de schrijnende armoede en ongelijkheid. Panahi floreerde in het brengen van verkapte kritiek en daarom is het ook geen verrassing dat de Iraanse overheid zo fel op hem reageerde en hem meermaals probeerde tegen te houden door middel van gerechtelijke interventies.
Zo kwam het dat de grootse filmmaker Panahi werd beperkt tot zijn appartement in Teheran, waar hij dus THIS IS NOT A FILM maakte. We zien hem rondlopen in zijn kosmopolitische thuis vol boeken en kunst, waar hij met familieleden praat, zorgt voor de iguana van zijn dochter en zijn eigen films terugkijkt. Hij speculeert over het maken van een nieuwe film, probeert dingen uit. We zien zijn angst, zijn vermoeidheid, maar vooral ook zijn stoïcisme. Hij is een observator, iemand die reflecteert, niet typisch zelf het onderwerp van een film. Zijn video-dagboek wordt al snel ook weer een film, hij regisseert de vriend die hem juist moet filmen. Het bouwt op, we voelen dat dit een uniek moment in de tijd is. Het is een kunstwerk dat in zijn onafheid juist helemaal af is.
75' | Farsi language | English subtitles
EN: A choice of the Cinéclub consisting of RITCS-students. Celebrated Iranian director Jafar Panahi has always struck a wrong nerve with the Iranian regime, which took issue with the disruptively honest social critique in his films. This eventually culminated in Panahi’s house arrest in Teheran in 2011. Determined to continue filmmaking, Panahi rebelliously began filming a video diary from inside his house, reflecting on the nature of art, freedom and entertainment. The end result is a unique display of documentary might, doubly so because it was smuggled to Cannes through a pie.
What determines if a film is “cancelled?” In a modern film school such as RITCS, it would appear to be a moot question, as many controversial films are enduring parts of the curriculum. Even so, the new generation of students represent a sort of paradigm shift in Flanders, as their social activism clashes with the values of their parents and grandparents. Subsequently, not every controversial film can count on students’ support, and some showings will be widely criticized. Is this a matter of hypersensitivity, and are film programmers right to lambast excess wokeness? Or is there a nuanced conversation to be had about the nature of controversial art and the extent to which celebrating it upholds it?
With all these questions in the back of their mind, the Cinéclub of RITCS students set out to try and explicitly program some “controversial” films, choosing the moniker “Forbidden Fruit” to do so. Their first forbidden fruit is Jafar Panahi’s “THIS IS NOT A FILM” (2011), which fits the brief quite straightforwardly: the film was not only forbidden in Iran upon its release, it was also forbidden from being made in the first place.
Within world cinema, Iranian cinema has carved out its place through its unique blend of social realism, fiction and documentary, with emergent directors Panahi, Mohsen Makhmalbaf and Abbas Kiarostami coming to define the ‘Iranian New Wave’ in the 1990s and early ‘00s. Films such as A MOMENT OF INNOCENCE, CLOSE-UP, TASTE OF CHERRY and THE CIRCLE are all great examples of lauded films that depicted the real stories of the Iranian populace through a distorted, philosophical lens and thus won the approval of the international film community.
Panahi especially weaponized the movements’ techniques, such as recreating real events with the people involved in them as ‘actors’, to deliver sharp critiques of the social inequalities, abject poverty and rampant injustice in Iranian society. This attracted the attention of the Iranian regime, which predictably wielded all the institutional power they could muster to try and censor Panahi. Multiple arrests and court cases later, in 2011 Panahi found himself stuck in house arrest, with a twenty-year ban on making movies.
But making movies is Panahi’s greatest passion, and he wasn’t going to be stopped irregardless. Thus he started making THIS IS NOT A FILM. Mr. Panahi did not write a screenplay or wield a full-size camera. A colleague, Mojtaba Mirtahmasb (credited as co-director), comes to his apartment to shoot, and Mr. Panahi restricts his activities to talking, recording with his iPhone, commenting on some of his earlier films and reading aloud from existing scripts. So if this is not a film, it is, among other things, a statement of creative resistance in the face of tyranny and a document of intellectual freedom under political duress.
While “This Is Not a Film” bristles with a topical, real-world urgency pointedly excluded from the Surrealist project, it is also a provocative, radical and at times surprisingly playful meditation on the nature of representation. Using modest, ready-to-hand techniques and a format that seems to emphasize the most banal, literal-minded, artless aspects of picture taking, Mr. Panahi has constructed a subtle, strange and haunting work of art.
Don’t tell the Iranian authorities, though by now they should be familiar with movies that explore the enigmatic qualities of everyday life while at the same time inviting ruminations on the ambiguities of cinema itself. In the 1990s and the early years of this century Iranian filmmakers like Mohsen Makhmalbaf and Abbas Kiarostami, Mr. Panahi’s erstwhile mentor, blended social inquiry with formal self-consciousness in a series of experiments that amounted to the invention of a new style.
